Wat is pijn en welke rol speelt het brein?

Hoe ontstaat pijn?

Je voelt pijn in je lichaam. Misschien in je rug, je knie, je schouder of je hand. Het lijkt daarom logisch dat de pijn ook op die plek ontstaat. Maar het lichaam werkt anders.

Pijn is geen rechtstreekse meting van wat er op één plek in je lichaam gebeurt. Het is een ervaring die ontstaat doordat je zenuwstelsel informatie verwerkt.

Stel dat je met je hand een hete pan aanraakt. In je hand wordt informatie over de hitte opgevangen door zenuwcellen. Die informatie gaat via je zenuwstelsel naar je hersenen.

Daar wordt deze en andere informatie verwerkt. Daaruit kan een beschermingsreactie ontstaan: je trekt je hand terug en voelt pijn.

Je voelt de pijn in je hand, maar de pijnervaring ontstaat in je hersenen. 

De hersenen verwerken voortdurend informatie uit verschillende bronnen. Een deel daarvan komt uit het lichaam. Maar ook eerdere ervaringen, verwachtingen, emoties, de omgeving en de situatie van dat moment kunnen onderdeel zijn van het totaalplaatje.

Acute en chronische pijn

Een belangrijk onderscheid is dat tussen acute pijn en chronische pijn.

Acute pijn ontstaat vaak bij een verwonding, operatie, ontsteking of andere lichamelijke gebeurtenis. De pijn kan dan helpen om een gewond lichaamsdeel te beschermen terwijl het herstelt.

We spreken van chronische pijn wanneer het langer dan drie maanden aanhoudt of steeds weer terugkomt.

Soms blijft pijn bestaan nadat een blessure voldoende gelegenheid heeft gehad om te herstellen. Soms ontstaat langdurige pijn zonder dat een duidelijke beschadiging de pijn voldoende verklaart.

Bij langdurige pijn kan het zenuwstelsel gevoeliger worden. Daardoor kan pijn gemakkelijker ontstaan of sterker worden ervaren. De pijn hoeft dan niet meer rechtstreeks samen te hangen met weefselschade.

Wat gebeurt er in de hersenen?

Pijn ontstaat niet in één klein gebied van de hersenen. Verschillende hersengebieden werken samen bij het ontstaan van een pijnervaring.

Sommige daarvan verwerken informatie over wat er in het lichaam gebeurt. Andere zijn betrokken bij aandacht, emoties, eerdere ervaringen en de betekenis die een situatie heeft.

Bij langdurige pijn kan de manier waarop deze gebieden met elkaar samenwerken veranderen. Onderzoek met hersenscans laat zien dat bij chronische pijn andere patronen van hersenactiviteit en onderlinge verbindingen kunnen ontstaan.

In plaats van vooral de fysieke prikkel te registreren, reageren dan netwerken die betrokken zijn bij emotie, geheugen en gevaarevaluatie actiever. Door deze biologische verandering kan het zenuwstelsel pijnsignalen genereren, ook wanneer de oorspronkelijke weefselschade al volledig is hersteld.

Drie manieren waarop pijn kan ontstaan

Om verschillende pijnmechanismen van elkaar te onderscheiden, wordt binnen de pijnwetenschap gesproken over nociceptieve en neuropathische pijn. In 2017 kwam daar een derde pijnmechanisme bij: nociplastische pijn.

Deze indeling gaat over hoe pijn ontstaat, niet over de ziekte of aandoening die iemand heeft.

Een lichamelijke aandoening kan namelijk verschillende pijnmechanismen veroorzaken. Bij kanker kan bijvoorbeeld pijn ontstaan doordat weefsel wordt beschadigd of onder druk komt te staan. Dat is nociceptieve pijn. Wanneer een tumor een zenuw aantast, kan daarnaast neuropathische pijn ontstaan.

Bij artrose of reuma kan informatie uit gewrichten of andere weefsels bijdragen aan de pijn. Tegelijkertijd kunnen bij sommige mensen ook veranderingen in de pijnverwerking een rol spelen en kan er nociplastische pijn ontstaan.

Bij één persoon kunnen dus verschillende pijnmechanismen tegelijkertijd aanwezig zijn.

Nociplastisch en neuroplastisch

In de medische literatuur wordt vooral gesproken over nociplastische pijn. Op deze website gebruiken we daarnaast de term neuroplastische pijn.

Nociplastisch is de formele, beschrijvende diagnose. Het geeft aan dat het pijnverwerkingssysteem anders functioneert.

Neuroplastisch verwijst direct naar het onderliggende mechanisme. Het verklaart hoe de pijn is ontstaan: het centrale zenuwstelsel heeft onbewust een patroon van pijn aangeleerd door middel van neuroplasticiteit (het aanmaken en versterken van neuronale paden).

Pijn ontstaat niet alleen door wat er in je lichaam gebeurt.

Welke andere informatie speelt daarbij nog meer mee? In het volgende artikel kijken we naar het totaalplaatje dat het zenuwstelsel verwerkt.

Op zoek naar een ander onderwerp? Onderaan vind je de links naar Begrijpen en Verdiepen.